از طریق بازار سرمایه
تأمين مالی از طريق بازار سرمايه
روشها و ابزارهای مختلفی برای تأمين مالی به منظور تأمين تجهيزات، سرمايه در گردش و …
برای پروژههای صنعتی، معدنی، ساختمانی و غيره در بازار سرمايه وجود دارد که به دو روش کلی تأمين مالی مبتنی بر بدهی و تأمين مالی سرمايهای تقسيم میشود.
تأمين مالی از طريق بازار سرمايه دارای مزايای بسيار زيادی است که در زير به اهم اين مزايا اشاره میشود:
- امکان تأمين مالی با حجم بسيار بالا
- امکان تأمين مالی بلندمدت
- پرداخت اصل بدهی در سررسيد
- معافيت مالياتی سود اوراق برای خريداران
- مشارکت سرمايهگذاران خرد در تأمين مالی شرکتها
- مديريت نقدينگی برای بانکها و مؤسسات مالی و اعتباری
- ابزار مديريت حجم نقدينگی برای بانک مرکزی
- تنوع ابزارهای تأمين مالی متناسب با نياز بنگاهها
- نظارت دقيق سازمان بورس بر انتشار اوراق بهادار
در حوزه تأمين مالی بدهی، شرکت يا سازمان تأمين مالیکننده، براساس يکی از انواع اوراق موجود در بازار سرمايه، اقدام به انتشار اوراق میکند. در حال حاضر تأمين مالی از طريق انتشار اوراق اسلامی از جمله اوراق مشارکت و انواع صکوک از قبيل صکوک اجاره، مرابحه، منفعت، رهنی، خريد دين، سلف موازی، انواع اوراق خزانه ميسر است.
در حوزه تأمين مالی سرمايهای به ابزارهايی از قبيل افزايش سرمايه، تأسيس شرکت سهامی عام با هدف سرمايهگذاری در بازار اوليه (از قبيل شرکت پروژه)، صندوقهای زمين و ساختمان، صندوقهای پروژهمحور و صندوق جسورانه (VC) اشاره میشود. شايان ذکر است در حال حاضر، تأسيس شرکت سهامی عام با هدف سرمايهگذاری در بازار اوليه به اندک مواردی در سال محدود شده است.
تأمين مالی از طريق ابزارهای مالی اسلامی (صکوک)
ابزارهای مالی اسلامی يا همان صکوک، اوراق بهادار با ارزش مالی يکسان و قابل معامله در بازارهای مالی هستند. اين اوراق بر پايه يکی از قراردادهای مورد تأييد شرع طراحی شده و دارندگان آن به صورت مشاع مالک يک يا مجموعهای از دارايیها و منافع حاصل از آنها هستند.
صکوک ابزار نوينی است که در کشورهای اسلامی به جای اوراق قرضه به کار گرفته میشود. اين اوراق مبتنی بر دارايی با درآمد ثابت يا متغير، قابل معامله در بازار ثانويه و بر اساس اصول شريعت است. اوراق صکوک بايد خود دارای ارزش بوده و نمیتوانند بر اساس فعاليتهای سفتهبازی باشند. ساختار اجمالی (طبقهبندی) اوراق بهادار اسلامی (صکوک) به شرح زير میباشد:
اوراق اجاره
از مهمترين انواع صکوک میتوان به اوراق اجاره اشاره کرد. اوراق اجاره، اوراق بهاداری است که براساس عقد اجاره منتشر میشود و نشاندهنده مالکيت مشاع دارندگان آن، در دارايی مبنای انتشار اوراق است که اجاره داده میشود. اوراق اجاره بر اساس نوع عقد قرارداد به دو نوع اوراق اجاره عادی و اوراق اجاره به شرط تمليک طبقهبندی میشود.
رويه اجرايی انتشار اوراق اجاره به شرط تمليک به شرح زير است:
در اين روش بانی پس از ارائه درخواست خود در خصوص خريد دارايی مانند زمين، ساختمان و تأسيسات، ماشينآلات و تجهيزات با مراجعه به شرکت مديريت دارايی مرکزی بازار سرمايه، شرکت واسط (SPV) را تشکيل میدهد. (بانی شخص حقوقی است که نهاد واسط برای تأمين مالی وی، اقدام به انتشار اوراق بهادار اسلامی (مانند اوراق اجاره) میکند).
شرکت واسط پس از کسب مجوزهای لازم، اوراق اجاره را منتشر نموده و وجوه حاصل از انتشار اوراق را جمعآوری میکند، سپس به وکالت از طرف سرمايهگذاران، دارايی مورد نياز را خريداری نموده و به صورت اجاره به شرط تمليک به بانی اجاره میدهد (بانی و فروشنده دارايی میتوانند يک شخص باشند).
بانی دارايی را از واسط تحويل گرفته و اجاره خود را در مواعد مقرر به واسط پرداخت میکند.
واسط مبالغ اجارهبهای اوراق را از طريق شرکت سپردهگذاری مرکزی اوراق بهادار و تسويه وجوه به سرمايهگذاران پرداخت مینمايد.
مدل عملياتى انتشار اوراق اجاره
در نمودار زير مدل عملياتى انتشار اوراق اجاره نشان داده شده است:
شرايط انتشار اوراق اجاره:
بانى بايد داراى شرايط زير باشد:
- شخص حقوقى غيردولتى كه قالب حقوقى آن سهامى يا تعاونى باشد.
- مجموع جريان نقدى حاصل از عمليات آن در دو سال مالى اخير مثبت باشد
- حداكثر نسبت مجموع بدهى ها به دارايى هاى آن ٩٠ درصد باشد.
- اظهارنظر بازرس و حسابرس شركت در خصوص صورت هاى مالى دو دوره مالى اخير آن مردود يا عدم اظهار نظر نباشد.
انواع دارايى قابل قبول براى اوراق اجاره:
دارايى هاى قابل قبول جهت انتشار اوراق اجاره به شرح زير مى باشند:
- زمين
- ساختمان وتأسيسات
- ماشين آلات و تجهيزات
- وسايل حمل و نقل
اوراق مرابحه
اوراق بهاداری هستند که دارندگان آنها به صورت مشاع مالک دارایی مالی (دینی) هستند که بر اساس قرارداد مرابحه حاصل شده است. این اوراق بازدهی ثابت داشته و قابل خرید و فروش در بازار ثانوی میباشند. مرابحه قرارداد فروشی است که فروشنده به وسیله آن، قیمت تمامشده کالا، اعم از قیمت خرید، هزینههای حملونقل، نگهداری و سایر هزینههای مرتبط را به اطلاع مشتری میرساند، سپس با افزودن مبلغ یا درصدی به عنوان سود، به وی میفروشد. اوراق مرابحه به سه دسته اوراق مرابحه تأمین مالی، اوراق مرابحه تشکیل سرمایه شرکتهای تجاری و اوراق مرابحه رهنی تقسیم میشوند. رویه اجرایی انتشار اوراق مرابحه تأمین مالی به شرح زیر است:
در این روش بانی، پس از ارائه درخواست خود مبنی بر نیاز به تأمین مالی جهت خرید، با مراجعه به امین (شرکت مدیریت دارایی بازار سرمایه)، شرکت واسط را تشکیل میدهد.
نهاد واسط بعد از کسب مجوزهای لازم، اوراق بهادار مرابحه را منتشر نموده و وجوه حاصل از انتشار اوراق را جمعآوری میکند، سپس به وکالت از طرف سرمایهگذاران، کالا (مواد اولیه) مورد نیاز بانی را خریداری نموده و به قیمتی بالاتر به بانی به صورت اقساطی میفروشد.
بانی کالا را از واسط تحویل گرفته و اقساط خود را در موعد مقرر پرداخت میکند.
نهاد واسط اقساط اوراق را از طریق شرکت سپردهگذاری مرکزی اوراق بهادار و تسویه وجوه به سرمایهگذاران پرداخت مینماید.
مدل عملياتي انتشار اوراق مرابحه تأمين مالى
اوراق استصناع (سفارش ساخت)
شرکتهای دولتی و خصوصی که درصدد احداث یا توسعه پروژه خاصی هستند، میتوانند با استفاده از اوراق بهادار استصناع، به احداث پروژه اقدام کنند و قیمت آن را طبق زمانبندی معینی از محل بودجه سالانه یا از طریق واگذاری واحدهای ساختهشده به تدریج بپردازند. رویه اجرایی انتشار اوراق استصناع به شرح زیر است:
در این روش بانی (مانند یک وزارتخانه، شهرداری، شرکت دولتی یا خصوصی) با مراجعه به شرکت مدیریت دارایی مرکزی بازار سرمایه و تشکیل شرکت واسط، متعهد میشود چنانچه واسط کالا یا پروژه خاصی را احداث یا تولید نماید، آن را از واسط به صورت اجاره به شرط تملیک، یا خرید اقساطی دارایی یا خرید نقدی دریافت کند.
واسط طبق قرارداد استصناع، ساخت کالا یا پروژه مورد نظر را به پیمانکار سفارش میدهد و در مقابل متعهد میشود قیمت کالا یا پروژه را طبق زمانبندی مشخص بپردازد، واسط بعد از کسب مجوزهای لازم، اوراق استصناع را منتشر نموده و وجوه حاصل از انتشار اوراق را جمعآوری میکند، سپس به وکالت از طرف آنان، قیمت پروژه را به پیمانکار میپردازد.
واسط کالا یا پروژه را از پیمانکار تحویل گرفته، به وکالت از طرف صاحبان اوراق در اختیار بانی قرار میدهد.
بانی اصل و عایدات اوراق را از طریق شرکت سپردهگذاری مرکزی اوراق بهادار و تسویه وجوه به سرمایهگذاران پرداخت مینماید.
مدل عملیاتی انتشار اوراق استصناع (سفارش ساخت)
اوراق مشارکت
بر اساس قانون نحوه انتشار اوراق مشارکت با مجوز بانک مرکزی، برای تأمین بخشی از منابع مالی مورد نیاز طرحهای سودآور تولیدی، ساختمانی و خدماتی، توسط دولت، شرکتهای دولتی، شهرداریها، شرکتهای سهامی عام، سهامی خاص و شرکتهای تعاونی، اوراق مشارکت با قیمت اسمی معین منتشر میشود. سرمایهگذارانی که قصد مشارکت در اجرای طرحهای یادشده را دارند میتوانند از طریق عرضه عمومی نسبت به خرید این اوراق اقدام کنند. به زبان ساده اوراق بهاداری که بیانگر مشارکت دارنده آن در یک طرح اقتصادی باشد، اوراق مشارکت نام دارد. ویژگیهای اوراق مشارکت به شرح زیر است:
- بانام است
- قیمت اسمی مشخصی دارد
- سررسید آن مشخص است
- بازپرداخت اصل و سود علیالحساب توسط ناشر تضمین شده است
- خرید و فروش از طریق شعب منتخب بانک عامل یا از طریق بورس مجاز است
- دارندگان اوراق به نسبت قیمت اسمی و مدت زمان مشارکت در سود حاصل از اجرای طرح سهیم هستند
- هر ورقه نشاندهنده میزان قدرالسهم دارنده آن در طرح مورد سرمایهگذاری است
- با فروش اوراق رابطه وکیل و موکل بین ناشر و خریدار اوراق محقق میشود
اوراق مشارکت به عنوان وثیقه طرفهای معامله در قراردادهای مربوط به وزارتخانهها، مؤسسات و شرکتهای دولتی، شهرداریها و سایر دستگاههای اجرایی پذیرفته میشود. - هزینههای انتشار اوراق مشارکت و سودهای پرداختی به سرمایهگذاران، جزء هزینههای قابل قبول حساب مالیاتی برای ناشر است.
رويه اجرايى انتشار اوراق مشاركت
در اجراى مفاد قانون بازار اوراق بهادار، ناشرانى كه اوراق مشاركت در دست انتشار آنها مشمول ثبت نزد سازمان تشخيص داده شده، بايد نسبت به انجام مراحل ذکر شده در بخش دوم اقدام نمایند. در غیر این صورت، جهت تعیین معافیت یا شمول ثبت نزد سازمان باید مراحل بخش نخست را رعایت نمایند. مراحل انجام امور به شرح زیر است:
- تعیین معافیت یا شمول ثبت: ناشر اوراق مشارکت برای انتشار و عرضه این اوراق باید نسبت به تعیین وضعیت معافیت از ثبت نزد سازمان یا عدم معافیت اوراق در دست انتشار خود اقدام نماید. ناشر اوراق مشارکت باید به منظور تعیین معافیت یا عدم معافیت اوراق در دست انتشار خود مدارک و مستندات زیر را برای سازمان ارسال نماید:
- استعلام ثبت
- مستندات و مجوزهای قانونی انتشار اوراق مشارکت اخذشده از مراجع ذیصلاح
صدور مجوز انتشار و عرضه اوراق مشارکت: ناشری که اوراق مشارکت در دست انتشار آن مشمول ثبت نزد سازمان اعلام گردیده به یکی از نهادهای مالی دارای مجوز مشاوره عرضه مراجعه مینماید.
ارکان اصلی اوراق مشارکت
از بین ابزارهای مالی اسلامی، اوراق اجاره، اوراق مرابحه، اوراق استصناع و اوراق مشارکت بیشترین کاربرد را برای شرکتهای تجاری در ایران دارند که در بالا به تشریح این اوراق پرداخته شد.
در ادامه به معرفی سایر ابزارهای مالی اسلامی، به اختصار میپردازیم.
اوراق سلف: سلف از اقسام بیع و عکس نسیه است. هنگامی که شخصی تولید یا ارائه کالای معینی را مورد هدف قرار میدهد، با انتشار این نوع صکوک قادر خواهد بود تا منابع مالی مورد نیاز خود را تأمین کند. در واقع سرمایهگذاران در این اوراق، کالای مورد نظر را پیشخرید کردهاند.
اوراق جعاله: اوراق جعاله، اوراق مالکیت مشاع دارایی (کار، خدمت یا کالایی) است که بر اساس قرارداد جعاله تعهد انجام و تحویل شده است.
اوراق مضاربه: سندی است گویای مالکیت دارندگان آن، به طوری که ناشر اوراق مضاربه با واگذاری اوراق، وجوه متقاضیان اوراق را جمعآوری کرده و به عنوان مضاربه در اختیار بانی قرار میدهد. بانی در فعالیت اقتصادی سودآور (بازرگانی) به کار میگیرد و در پایان هر معامله یا پایان هر دوره مالی سود حاصله را بر اساس نسبتهایی که روی اوراق نوشته شده، میان خود و صاحبان تقسیم میکند.
اوراق رهنی: از منظر فقهی، اکثر تسهیلات اعطایی از طرف بانکهای بدون ربا قابل تبدیل به اوراق بهادار هستند لیکن از میان این تسهیلات، فروش اقساطی و اجاره به شرط تملیک از اولویت برخوردارند.
اوراق منفعت: ورق منفعت سند مالی بهاداری است که بیانگر مالکیت دارنده آن بر مقدار معین خدمات یا منافع آینده از یک دارایی بادوام است که در ازای پرداخت مبلغ معینی به وی منتقل شده است مانند گواهی حق اقامت در هتل معین برای روز معین، حق استفاده از خدمات آموزش دانشگاه برای ترم یا سال معین، حق استفاده از یک ساعت پرواز برای مقصد معین و حق استفاده از خدمات حج یا عمره برای سال معین.
اوراق قرضالحسنه: اوراق بهاداری است که بر اساس قرارداد قرض بدون بهره منتشر میشود و به موجب آن قرارداد، ناشر اوراق به میزان ارزش اسمی آنها از دارندگان اوراق استقراض میکند و به همان مقدار به آنان بدهکار است و بایستی در سررسید معین یا عندالمطالبه به آنان بپردازد.
اوراق وقفی: اوراق بهاداری با نامی است که به قیمت اسمی مشخص برای مدت معین (زمان احداث پروژه) منتشر میشود و به واقفینی که قصد مشارکت در طرحهای عامالمنفعه را دارند واگذار میگردد.
تأمین مالی از طریق افزایش سرمایه
افزایش سرمایه یکی از روشهای تأمین مالی شرکتهاست. شرکتها برای اینکه بتوانند فعالیتهای خود را توسعه دهند و قدرت رقابت خود را حفظ و یا افزایش دهند اقدام به افزایش سرمایه میکنند. در برخی از مواقع نیز این کار به منظور اصلاح و بهبود ساختار مالی شرکت صورت میگیرد. این تأمین منابع مالی جدید میتواند به شکلهای مختلفی صورت پذیرد. تفاوت اصلی میان انواع روشهای افزایش سرمایه به محل تأمین این منابع جدید بازمیگردد که در ادامه انواع روشهای افزایش سرمایه توضیح داده میشود.
افزایش سرمایه از محل سود انباشته
طبق قانون تجارت شرکتها موظفند سالیانه درصدی از سود خود را نگهداری کنند. این سود در حسابی تحت عنوان سود انباشته در صورتهای مالی شرکت ثبت میشود. در مواقعی که شرکت سود انباشته مناسبی دارد، تصمیم میگیرد که افزایش سرمایه خود را از این روش انجام بدهد و با این کار منابع جدید مورد نیاز خود را تأمین کند. پس در روش سود انباشته عملاً جریان نقدینگی جدید به شرکت وارد میشود. به دلیل اینکه سهامداران پولی برای سهام جدید خود پرداخت نمیکنند، به سهامی که به این روش به سهامدار تعلق میگیرد، سهام جایزه هم گفته میشود. در روش سود انباشته درصد مالکیت سهامداران در شرکت تغییری پیدا نمیکند؛ یعنی به همان نسبت که سرمایه شرکت زیاد میشود تعداد سهام نیز افزایش پیدا میکند. از نظر تئوریک میزان دارایی سهامدار نیز تغییری نمیکند، یعنی به همان نسبت که تعداد سهام زیاد میشود قیمت سهام کاهش پیدا میکند.
مهمترین ویژگیهای افزایش سرمایه از محل سود انباشته به شرح زیر میباشد:
- کمک به بهبود سودآوری شرکت
- سرعت گرفتن فرایند توسعه
- عدم ورود نقدینگی از خارج شرکت
- عدم نیاز به پرداخت قیمت اسمی سهم
افزایش سرمایه از محل مطالبات و آورده نقدی سهامداران
در مواقعی که شرکت سود انباشته مناسبی ندارد و یا میخواهد که منابع مالی جدید به شرکت وارد کند از محل آورده نقدی سهامداران اقدام به افزایش سرمایه میکند. به دلیل اینکه افزایش سرمایه از این روش، نیازمند تأمین منابع جدید از سوی سهامداران فعلی شرکت است، شرکت حق استفاده و حضور در آن را ابتدا به سهامداران شرکت میدهد. به این صورت که اوراقی تحت عنوان حق تقدم سهام در اختیار سهامداران فعلی قرار میگیرد. سهامدار در مدت زمان مجاز برای معاملات این اوراق که معمولاً دو ماه است و به آن مهلت پذیرهنویسی گفته میشود، میتواند یکی از دو کار را انجام دهد:
پرداخت مبلغ اسمی سهام: در این روش شما به ازای هر سهم باید مبلغی را در این بازه زمانی ۲ ماهه به شرکت پرداخت نمایید. این مبلغ در ایران معمولاً ۱۰۰۰ ریال (قیمت اسمی سهم) است. با این کار پس از طی شدن مراحل افزایش سرمایه، حق تقدم شما تبدیل به سهم عادی میشود.
فروش حق تقدم: اگر سهامدار به هر علتی تمایل نداشته باشد که از حق تقدمهای خود استفاده کند میتواند در این بازه زمانی ۲ ماهه حق تقدمهای خود را به سرمایهگذاران دیگر بفروشد. این حق تقدمها مثل سهام عادی در بورس قابل معامله هستند.
افزایش سرمایه از تجدید ارزیابی داراییها
در افزایش سرمایه از محل تجدید ارزیابی داراییها، شرکت داراییهای ثابت مشهود خود همانند زمین، ساختمان، ماشینآلات و تجهیزات، سرمایهگذاریها و … را مورد تجدید ارزیابی قرار میدهد.
به عبارت دیگر، ارزش داراییهای یک شرکت بر اساس نرخ تورم کشور ارزیابی شده و در ترازنامه بهروز میشود. با بهروز شدن ارزش داراییها، امکان استفاده از تسهیلات مالی بیشتر نیز وجود دارد.
این مهم در شرکتهای زیانده میتواند به عنوان محرکی برای تجدید حیات شرکتها محسوب شود. این موضوع بهویژه برای شرکتهایی که مشمول ماده ١٤١ قانون تجارت شدهاند، از اهمیت زیادی برخوردار است. بر اساس قانون تجارت در صورتی که مقدار زیان از نصف سرمایه ثبتی شرکت بیشتر باشد، شرکت مذکور مشمول ماده ١٤١ میشود. شرکت زیانده برای خروج از این ماده باید سرمایه خود را به مقداری افزایش دهد تا میزان زیان از نصف سرمایه کمتر شود. در این روش، درصد مالکیت سهامدار در شرکت تغییری پیدا نمیکند؛ یعنی به همان نسبت که سرمایه شرکت زیاد میشود، تعداد سهام فرد نیز افزایش پیدا میکند.
افزایش سرمایه از روش صرف سهام
در این روش، شرکت سهام خود را به مبلغی بیش از قیمت اسمی و از طریق پذیرهنویسی به فروش رسانده و تفاوت حاصل از قیمت فروش و قیمت اسمی سهام را به حساب اندوخته منتقل و یا در ازای آن سهام جدید به سهامداران قبلی میدهد.
در افزایش سرمایه به روش صرف سهام بهجای انتشار سهام عادی با ارزش اسمی، پذیرهنویسی سهام جدید ناشی از این عمل به قیمت بازار انجام میگیرد. منظور از صرف سهام، اضافه ارزش سهام یعنی مابهالتفاوت ارزش بازاری و اسمی سهام است.
شرکت در خصوص صرف سهام سه کار میتواند انجام دهد:
- انتقال اضافه ارزش به اندوخته شرکت
- تقسیم نقدی اضافه ارزش به سهامداران قبلی
- دادن سهام جدید به سهامداران قبلی
در مورد فروش هم دو كار مى تواند انجام دهد:
- فروش با حفظ حق تقدم
- فروش با سلب حق تقدم
بهترين نوع افزايش سرمايه كدام است؟
بايد توجه داشت ساختار شركتها با يكديكر تفاوت داشته واز آنجايى كه هريك بيجيدكى هاى خاص خود را دارند، نمى توان نسخهاى كلى براى همه شركتها در نظر كرفت. در مجموع اما افزايش سرمايهاى كه سبب ورود منابع جديد مالى به شركت شود، شرايط مناسب ترى را براى توسعه فعاليتها رقم مى زند. بنابراين افزايش ميزان سرمايه از طريق أورده نقدى وهمجنين صرف سهام به صورت كلى بهتر قلمداد مى شوند.
همجنين روش تجديد ارزيابى دارايها از آنجايى كه عملاً پولى وارد شركت نشده و تنها يك عمليات حسابدارى براى بهبود صورت هاى مالى شركت محسوب مى شود، به ويره براى شركت هاى ورشكسته ومشمول ماده ١٤١ قانون تجارت مناسب ارزيابى مى شود.
تامين مالى از طريق تاسيس شركت سهامى
تاسيس شركت هاى سهامى عام يكى از روش هاى تامين منابع مالى براى راهاندازى يك فعاليت اقتصادى است كه در آن موسسان يك شركت از طريق عرضه بخشى از سهام شركت به صورت عام، سرمايه مورد نياز خود را جذب مى كنتد. در حال حاضر، تاسيس شركت سهامى عام با هدف سرمايه كذارى در بازار اوليه به اندك موارد در سال محدود شده است.
فرآيند تاسيس شركت هاى سهامى عام كه مشمول ثبت نزد سازمان باشند در ابتداى امر با ارائه مدارك ومستندات به سازمان آغاز مى شود در ادامه ويس از بررسى مدارك و مستندات و صدور مجوز عرضه عمومى، مرحله اخذ مجوز از مرجع ثبت شركتها به منظور انتشار اعلاميه يذيره نويسى انجام مى شود. اين فرايند در مرحله جهارم با انتشار اعلاميه يذيره نويسى و انجام آن ادامه پيدا مى كند. ارسال مدارك مربوط به انجام يذيره نويسى عمومى و اخذ مجوز از سازمان به منظور بركزارى مجمع عمومى موسس وارسال مدارك ومستندات مربوط به مجمع ديكر مراحل لازم است. اين فرآيند در نهايت با صدور تاييديه، تكميل فرآيند وثبت شركت به سرانجام مى رسد.
تأسیس شرکت سهامی عام به منظور تأمین مالی پروژهها (به اختصار شرکت پروژه گفته میشود):
به توجه اینکه پروژههای ملی زیادی در کشور هستند که با پیشرفت خوبی همراه بوده اما قابلیت استفاده و مشارکت مردم را ندارند و بسیاری از این پروژهها نیاز ارزی نداشته و تنها نیاز ریالی دارند، اما ساختار آنها به گونهای است که از طریق ابزارهایی مانند اوراق بدهی نیز نمیتوان نسبت به تأمین مالی آنها اقدام کرد. این ملاحظات منجر به آن شد تا طرحی تحت عنوان «شرکت سهامی عام توسعه پروژه» ارائه شود و فرایند آن بدین ترتیب خواهد بود که پروژههای دارای توجیه و پیشرفت اقتصادی و یا پروژههای با وضعیت پیشرفت بالا، هدفگذاری میشود.
مؤسسین این شرکت کسانی هستند که اجرای پروژه را بر عهده داشته و یا هلدینگهایی هستند که سهام مازاد داشته و حاضرند سهام خود را به عنوان آورده غیرنقدی بیاورند و یا افرادی هستند که میتوانند آورده نقدی داشته باشند و به عنوان مؤسسین پروژه حداقل باید ۵۰ درصد سرمایه
شرکت را به شکل نقدی و غیرنقدی تعهد میکنند. بقیه دارایی این شرکت سهامی عام، در قالب پذیرهنویسی سهام به قیمت اسمی از مردم پذیرهنویسی خواهد شد تا با این منابع، پروژهها اجرایی و عملیاتی شوند. پس از پذیرهنویسی، شرکت میتواند اقدام به تصاحب تمام یا بخشی از پروژهها کرده و یا در پروژهها مشارکت کند تا پروژه اجرایی شده و به بهرهبرداری برسد.
شایان ذکر است دستورالعمل تشکیل شرکت سهامی عام پروژه در تاریخ ۹۹/۱۱/۶ توسط سازمان بورس و اوراق بهادار به تصویب رسیده است.
تأمین مالی از طریق صندوق زمین و ساختمان
صندوق زمین و ساختمان نهادی مالی است که با اخذ مجوز از سازمان بورس و اوراق بهادار تأسیس شده و به جمعآوری سرمایه از عموم و تخصیص آن به سرمایهگذاری در ساخت پروژه ساختمانی مشخص و فروش واحدهای ساختمانی آن میپردازد. این صندوقها با هدف جذب منابع مالی برای پروژههای ساختمانی شکل گرفته و افزون بر وام، گزینه جدیدی را برای تأمین منابع مورد نیاز پیش روی سازندگان قرار میدهد.
صندوقهای سرمایهگذاری زمین و ساختمان، نخستین نهاد مالی هستند که بازار سرمایه را به بازار مسکن پیوند میزنند و با هدف تأمین منابع مالی پروژههای بزرگ ساختمانی، از طریق جلب مشارکت پساندازهای خرد و کلان اقشار مختلف جامعه و کاهش اتکا به سیستم پولی و بانکی کشور تأسیس شدهاند و بر پایه برونسپاری فعالیتها به اشخاص حقوقی و متخصص، به فعالیت میپردازند.
این صندوقها با تبدیل یک زمین یا پروژه ساختمانی به اوراق بهادار (واحدهای صندوق)، این امکان را برای مالکان پروژه فراهم میکنند که در صورت نیاز، بخشی از آن را فروخته و به نقدینگی تبدیل کنند.
وقتى صندوق زمين و ساختمان تاسيس شد و سرمايه گذاران در آن سرمايه گذارى كردند، يروزه ساختمانى شروع مى شود. صندوق هاى زمين وساختمان با پايان طرح، خاتمه مى يابند (صندوق هاى سرمايه گذارى عمر مفيد و محدود دارند). بنابراين نقش اصلى صندوق هاى زمين و ساختمان، تقويت جايگاه عرضه است.
ارکان صندوق زمین و ساختمان
فرآیند اجرایی صندوق زمین و ساختمان:
- درخواست تأسیس صندوق زمین و ساختمان توسط مالکان اراضی و صاحبان ایده
- ارائه مستندات شامل طرح توجیهی، وثایق قابل ارائه و قبولی سمت ارکان به مشاور عرضه
- اخذ موافقت اصولی و مجوز تأسیس و فعالیت صندوق توسط مشاور عرضه
- پذیرهنویسی واحدهای سرمایهگذاری صندوق
- انجام کلیه فرآیندهای مربوط به معاملات ثانویه توسط رکن بازارگردان و ضامن
- اتمام ساخت پروژه و تسویه با سرمایهگذاران
تأمین مالی از طریق صندوق پروژه
صندوق پروژه یکی از انواع صندوقهای تأمین مالی است که تأمین مالی پروژهای مشخص را فراهم میکند. در واقع، صندوق پروژه با کسب مجوز از سازمان بورس اوراق بهادار تأسیس میشود و بستری برای جمعآوری سرمایه خرد از عموم و تخصیص آن به پروژه تعریفشده در اساسنامه صندوق است.
این صندوقها پس از بررسی علمی پروژهها و طرحهای اقتصادی مختلف، پروژهای خاص را انتخاب کرده و فرآیند تأمین مالی را آغاز میکنند. صندوقهای پروژه وجوه سرمایهگذاران را جمعآوری کرده و به ساخت و بهرهبرداری پروژههای تولیدی مختلف تخصیص میدهند. در این حالت، مدیریت و مسئولیت تمامی امور پروژه در طول دوران ساخت و بهرهبرداری به عهده شرکتی است که برای اجرای پروژه مورد نظر تشکیل میشود و تحت نظارت نهادها و ارکان قانونی فعالیت میکند. در صندوق پروژه معمولاً سرمایهگذاریها در قالب پروژههایی مانند تبدیل نیروگاه گازی به سیکل ترکیبی، پتروشیمی، احداث کارخانه و نیروگاه و … شکل میگیرد.
مراحل فعالیت صندوق پروژه
تفاوتهای صندوق سرمایهگذاری زمین و ساختمان با صندوق پروژه:
صندوق سرمایهگذاری زمین و ساختمان دارای رکنی به نام مدیر ساخت است که با احراز ویژگیهای مدنظر، اجرای عملیات ساختمانی را عهدهدار میشود. مدیر ساخت موظف است بر اساس پروانه ساختمانی و طرح توجیهی مصوب، عملیات ساختمانی را انجام داده و صورتوضعیت پیشرفت کار را در مقاطع حداکثر یکماهه به ناظر صندوق ارائه نماید. هرگونه پرداخت از محل منابع صندوق زمین و ساختمان به مدیر ساخت بر اساس صورتوضعیتهای پیشرفت پروژه و تأیید آنها انجام میشود.
صندوق پروژه رکنی به عنوان مدیر ساخت ندارد و به جای آن یک شرکت سهامی خاص به نام شرکت پروژه عهدهدار اجرای عملیات پروژه بر اساس طرح توجیهی آن میباشد. بدین ترتیب منابع مالی توسط صندوق تأمین میشود و متناسب با پیشرفت کار پروژه در اختیار شرکت پروژه قرار میگیرد.
تأمین منابع مالی توسط صندوق از طریق عرضه عمومی واحدهای صندوق به عموم انجام میشود.
موضوعات سرمایهگذاری صندوقهای زمین و ساختمان از تشابه بیشتری نسبت به هم برخوردار هستند، در حالی که در صندوقهای پروژه، هر یک از پروژهها از ویژگیهای خاصی برخوردار میباشند.
تا زمانی که فعالیت صندوق پروژه پایان نیافته است، مالکیت شرکت پروژه با صندوق است و سرمایهگذاران مالکان واحدهای سرمایهگذاری صندوق هستند. در پایان عمر صندوق که همزمان با اتمام پروژه خواهد بود، شرکت پروژه از سهامی خاص تبدیل به سهامی عام شده و واحدهای سرمایهگذاری صندوق تبدیل به سهام شرکت پروژه میشود و صندوق سرمایهگذاری که واسطه بین سرمایهگذاران و شرکت پروژه بوده است، حذف میشود. دارندگان سهام شرکت میتوانند نسبت به نگهداری یا فروش سهام خود تصمیمگیری نمایند.
تأمین مالی از طریق صندوق جسورانه
صندوق جسورانه، صندوق خطرپذیر و یا Venture Capital، صندوق سرمایهگذاری مشترکی است که سرمایه خود را از شرکتها، مؤسسات، صندوقها و سرمایهداران حقیقی جمعآوری کرده و آن را در مشاغل نوپا و طرحهای نوآورانه که دارای ظرفیت بالایی هستند، سرمایهگذاری میکند.
هدف صندوقهای جسورانه علاوه بر کسب بازدهی بالا از سرمایهگذاری در این حوزه، کمک به رشد اقتصادی و کارآفرینی، ایجاد اشتغال و توسعه فناوری است. بدین علت که سرمایهگذاری در طرحهای جدید و شرکت تازهتأسیس دارای احتمال شکست و از بین رفتن سرمایه است، این صندوقها ریسک بالایی دارند که سبب نامگذاری صندوق خطرپذیر برای آنها نیز شده است. در عین حال، در صورتی که پروژههای نوآورانه که در آنها سرمایهگذاری شده است به رشد و موفقیت برسند، بازدههای بسیار بالاتری نسبت به سایر سرمایهگذاریها در بازار کسب خواهد نمود؛ بنابراین میتوان گفت که بازدهی و ریسک صندوقهای سرمایهگذاری جسورانه بسیار بالا است.
ترکیب دارایی صندوق جسورانه:
این صندوقها در طرحها و شرکتهای تازهتأسیس سرمایهگذاری میکنند. بر اساس مقررات سرمایهگذاری، معمولاً این صندوقها بین ۵۰ تا ۶۰ درصد از دارایی خود را در پروژههای نوپا سرمایهگذاری میکنند و مابقی سرمایه خود را به سپردههای بانکی یا اوراق با درآمد ثابت اختصاص میدهند.
مراحل سرمایهگذاری صندوق جسورانه:
- فیلتراسیون: در این مرحله کمیته صندوق در خصوص موارد مهم از جمله ایده و محصول، تیم توسعهدهنده، بازار در دسترس، برنامه کسبوکار و مدل درآمدی و … استارتاپها و ایدههای مطرحشده بررسیهای لازم را انجام میدهند.
- بررسی اجمالی طرح: در این مرحله تیم صندوق در خصوص طرحهای پذیرفتهشده بهصورت جزئیتر بررسی انجام میدهد.
- تنظیم قرارداد: برای تعیین جایگاه سرمایهگذاران و سهامداران، قرارداد سهامداری تنظیم و امضا میشود.
- نحوه پرداخت: در این مرحله، مراحل پرداخت مبلغ توافقشده در مقابل بخشی از سهام شرکت مشخص میشود.
- خروج از طرح: صندوق در این مرحله با تعیین روش خروج از شرکت سرمایهپذیر، از طرح خارج میشود.
ویژگیهای صندوق جسورانه
- وظیفه بررسی مدارک و شرایط مربوط به تأسیس صندوق جسورانه توسط کمیتهای تحت عنوان «کمیته بررسی صندوق سرمایهگذاری جسورانه» صورت میپذیرد و مجوز نهایی توسط سازمان بورس و اوراق بهادار صادر میشود.
- دوره فعالیت صندوقهای جسورانه از روز آغاز فعالیت خود حداکثر ۷ سال است و پس از طی شدن این بازه زمانی، صندوق باید منحل شود.
- حداقل مبلغ مؤسسان صندوق در زمان تأسیس، باید حداقل ۱۰ میلیارد ریال باشد.
- در زمان تأسیس حداقل سه شخص حقوقی یا حقیقی واجد شرایط، باید حداقل ۵ درصد سرمایه صندوق را پرداخت نمایند.
- قیمت اسمی هر واحد سرمایهگذاری ۱۰ میلیون ریال است.
- به منظور کاهش ریسک سرمایهگذاری، بیش از ۲۰ درصد سقف منابع صندوق، در یک شرکت خاص سرمایهگذاری نمیشود. تنها یک شرکت میتواند بدون رعایت نصاب فوق تا ۳۰ درصد منابع صندوق را به خود تخصیص دهد.